Drzewo oliwne
Drzewo oliwne, poświęcone Palladzie, jest symbolem pokoju (stąd Sydoniusz nazywa je drzewem pokoju, a najpiękniejszą opowieść o jego pochodzeniu zawiera Serwiusz w komentarzu do I księgi Georgik). Zawsze zielenieje i nie zrzuca liści, a to — jak podają autorzy piszący o roślinach — dzięki pewnej wrodzonej sobie tłustości. Owoce zaś wydaje nadzwyczaj użyteczne dla wielu ludzkich potrzeb i niezbędne. Przeto ze względu na tę szczególną użyteczność nie wolno go ani ścinać, ani w żaden sposób wyrywać z korzeniami. Podobnie wszyscy, którzy pragną być oddani sprawie pokoju i zgody, pożytkowi publicznemu (a takimi powinniśmy być wszyscy), muszą się wystrzegać, aby żadna zawiść czy złośliwość ludzi niegodziwych i próżnujących nie przeszkodziła im w tak koniecznym i chwalebnym zamiarze ani nie odwiodła ich od niego z jakiegokolwiek powodu. Według Petrarki czterech jest wrogów pokoju, których należy wypędzić na wygnanie, mianowicie: chciwość, zawiść, gniew i pycha. Lecz nikt bodaj nie przedstawił pochwały pokoju krócej i świętobliwiej niż św. Augustyn, który powiada: Pokój jest pogodą umysłu, spokojem duszy, prostotą serca, więzią miłości, wspólnotą miłosierdzia. To on znosi waśnie, poskramia wojny, tłumi gniewy, depce pychę, miłuje pokornych, łagodzi niezgodnych, godzi wrogów, wszystkim jest miły, nie umie się wywyższać, nie umie się nadymać. Kto go otrzymał, niech go strzeże; kto utracił, niech szuka; kto zgubił, niech odzyskuje. Pięknie też wyraził to Bazyli: „Jak wielkim dobrem jest pokój — cóż tu mówić do mężów pokoju? Nic bowiem nie jest tak właściwe chrześcijanom jak jednanie pokoju."
Objaśnienie do emblemu XIIII
Emblemat czternasty należy do pierwszej centurii dzieła Joachima Camerariusa Młodszego (1534–1598) Symbolorum et Emblematum Centuriae, poświęconej symbolice roślin. Całe dzieło, wydawane od 1590 roku w Norymberdze, obejmuje cztery centurie (po sto emblematów każda), kolejno poświęcone roślinom, czworonogom, ptakom i owadom oraz zwierzętom wodnym i gadom. Ryciny wykonał norymberski rytownik Hans Sibmacher.
Drzewo oliwne jako symbol. Oliwka europejska (Olea europaea) była w tradycji antycznej drzewem Ateny-Pallady — według mitu bogini podarowała je Atenom, wygrywając spór z Posejdonem o patronat nad miastem. Camerarius odwołuje się do Sydoniusza Apollinarisa (V w.), gallorzymskiego poety i biskupa, który w swoich listach używał wyrażenia arbor pacis. Wzmianka o Serwiuszu dotyczy komentarza gramatyka Serwiusza (IV/V w.) do Georgik Wergiliusza (I, 18–20), gdzie objaśnia on mitologiczne i przyrodnicze aspekty uprawy oliwy.
Kontekst botaniczny. Uwaga o wiecznie zielonych liściach oliwki i jej „wrodzonej tłustości" (innata pinguedo) odzwierciedla ówczesną wiedzę botaniczną, czerpiącą głównie z Teofrasta i Pliniusza Starszego. Istotnie, liście oliwki pokryte są warstwą woskową ograniczającą transpirację, co pozwala drzewu zachować zieleń przez cały rok. Zakaz ścinania oliwek ma źródło zarówno w prawie ateńskim (karą za wyrąb świętych oliwek było wygnanie), jak i w rzymskiej praktyce gospodarczej — Kolumella i Katon podkreślali, że drzewo oliwne wymaga wieloletniego wzrostu, zanim zacznie owocować.
Petrarka i czterej wrogowie pokoju. Camerarius przywołuje Petrarkę, prawdopodobnie nawiązując do traktatu De remediis utriusque fortunae (1366), w którym poeta rozważa cnoty i wady ludzkiego charakteru. Wymieniona czwórka — chciwość (avaritia), zawiść (invidia), gniew (ira) i pycha (superbia) — to tradycyjne grzechy główne, tu przedstawione jako siły niszczące pokój społeczny.
Cytat z Augustyna. Obszerny passus przypisany św. Augustynowi pochodzi z kazania De pace (znany też jako Sermo de pace, w starszych edycjach zaliczany do Sermones ad fratres in eremo; współcześnie uznawany za tekst pseudo-augustyński). Jest to jeden z najczęściej cytowanych fragmentów o pokoju w literaturze renesansowej, zbudowany na retorycznej figurze wyliczenia (enumeratio), a kończący się trójczłonową anaforą: kto otrzymał — niech strzeże, kto utracił — niech szuka, kto zgubił — niech odzyskuje. Trójdzielna struktura zamknięcia nadaje mu charakter niemal liturgiczny.
Bazyli Wielki. Cytat grecki na końcu pochodzi z homilii św. Bazylego Wielkiego (ok. 330–379), jednego z Ojców Kapadockich. Camerarius podaje go najpierw w oryginale greckim, a następnie w tłumaczeniu łacińskim, co było typową praktyką uczonych humanistów, świadczącą o szacunku dla źródła, a zarazem o trosce o czytelnika nieznającego greki.
Funkcja emblemu. Emblemat ten jest typowym przykładem renesansowej emblematyki moralno-politycznej: od obserwacji przyrodniczej (wiecznie zielona oliwka o cennych owocach) Camerarius przechodzi do nauki moralnej (konieczność ochrony pokoju i zgody), wspierając ją autorytetami antycznymi i chrześcijańskimi. Drzewo oliwne staje się w ten sposób nie tylko symbolem Pallady, lecz pełnym alegorycznym programem — łączącym mądrość pogańską z chrześcijańskim ideałem pokoju.